Ouders, leerkrachten, docenten en beleidsmakers houden nog onvoldoende rekening met nieuwe inzichten uit de neurowetenschappen. Meestal zijn ze zich daar niet eens van bewust. Ze baseren hun denken en doen veelal op onjuiste veronderstellingen en op ‘neuromythen’. Zo sluiten de bedenksels het ‘studiehuis’ en ‘competentiegericht onderwijs’ waar respectievelijk het huidige voortgezet onderwijs en het beroepsonderwijs grotendeels op gebaseerd zijn, niet aan op de biologische ontwikkeling van de hersenen van de leerlingen.

Het bovenstaande is niet alleen af te leiden uit de praktijk, maar ook uit het boek “Ellis en het verbreinen. Over hersenen, gedrag & educatie” van Jelle Jolles. In november heb ik dit boek gelezen in verband met de voorbereiding voor presentaties die ik mocht verzorgen voor diverse onderwijs-organisaties. De auteur van “Ellis en het verbreinen” wil er met zijn  boek aan bijdragen dat er in opvoerding en onderwijs rekening wordt gehouden met nieuwe inzichten over het functioneren van de hersenen, zodat kinderen en tieners zich optimaal kunnen ontwikkelen.  Jelle Jolles is hoogleraar ‘Hersenen, gedrag & educatie’ en directeur van het onderzoeksinstituut LEARN en het centrum Brein & Leren te Amsterdfam. Verder werkt hij al vele jaren als neuropsycholoog op het gebied ‘leren en geheugen’. Hij is voorstander van een actieve dialoog tussen wetenschap en de praktijk van onderwijs en ontwikkeling. Zijn vertrekpunt is het het onderzoek naar hersenen en gedrag.

Het onderzoek naar de hersenen is in de afgelopen decennia in een stroomversnelling geraakt doordat hersenscantechnieken konden worden toegepast. Die onderzoeken hebben fundamentele inzichten opgeleverd die van groot belang zijn voor opvoeding en onderwijs. Biopsychologisch onderzoek heeft kennis opgeleverd over onder andere slaap, voeding, de ontwikkeling van seksualiteit, over de rol van erfelijkheid en over de motivatie en beleving van tieners. Bij het begrip ‘onderwijs’ wordt meestal gedacht aan kinderen, scholieren en studenten. Jong volwassenen, mensen van middelbare leeftijd en ouderen hebben ook recht op leren en verdere ontplooiing. Zij leren anders dan kinderen en jongeren, en ook hun leermotivatie is anders.

KLIK HIER OM “ELLIS EN HET VERBREINEN” TE BESTELLEN

Jelle Jolles heeft zijn boek opgedragen aan Alice en haar Nederlandse equivalent ‘Ellis’. Aan alle Ellissen van de wereld: aan al die nieuwsgierige, creatieve en speelse kinderen en jongeren. Nieuwsgierigheid blijkt sterk bij te dragen aan het het ontwikkelen van onze hogere cognitieve vermogens. Verwondering inspireert ons tot handelen. Alice verwijst naar het verrassende kinderboek Alice in Wonderland dat in de negentiende eeuw  ontsproten is aan het creatieve brein van Lewis Carroll. Dat boek is niet alleen een kinderboek.

‘Alice in Wonderland’ is ook een jongerenboek en een volwassenenboek, een boek over nieuwsgierigheid, over logisch denken en over communicatie en interactie. Het staat boordevol humor en raadseltjes die verwondering opwekken. Evenals in het klassieke boek ‘Alice in Wonderland’  gaat het in ‘Ellis en het verbreinen’ om nieuwsgierigheid, verwondering en ontplooiing van talent. In het bestaande onderwijssysteem wordt de natuurlijke nieuwsgierigheid van kinderen en hun vermogen om te verwonderen vaak al in de kiem gesmoord.

In het boek Alice in Wonderland zitten meerdere lagen. Op het meest oppervlakkige niveau  is het een aardig verhaaltje, vooral voor kinderen. Het gaat over een meisje dat verzeild raakt in een wondere wereld met pratende dieren, speelkaarten en schaakstukken en waarin allerlei malle dingen gebeuren. De diepere niveaus gaan echter over taal en redeneren. Dat zijn extreem belangrijke vaardigheden die we thuis en op school leren en die we uitbreiden in de interactie met leeftijdsgenoten. We bouwen de vaardigheden verder uit door het lezen van literatuur of door ons te richten op video- en audio-programma’s. Op een nog dieper niveau gaat het in ‘Alice in Wonderland’ over filosofische kwesties en over de rol die taal speelt in de communicatie. ‘Alice in Wonderland’ en ‘Ellis en het verbreinen’ gaat over communicatie.

Wat is ‘verbreinen’? Het door Jolles geïntroduceerde begrip ‘verbreinen’ verwijst naar het letterlijk veranderen van het levende menselijke brein. De ontwikkeling van de mens loop parallel met de verandering van het brein. Niet alles biologisch bepaald. Jellis is in dit opzicht gelukkig minder deterministisch dan de bekende neurobioloog professor Dick Swaab. Het functioneren van de mens wordt voor een belangrijk deel gevormd door de omgeving. Bij kinderen en jeugdigen zijn het dan ook vooral ouders en school die vormend zijn voor hun ontwikkeling. Jolles benadrukt dat steun, sturing en inspiratie van ouders en docenten essentieel zijn voor de ontwikkeling van talenten bij kinderen, tieners en ook nog bij jong volwassenen.

Het brein van de mens ontwikkelt zich van ver voor de geboorte tot ruim na het twintigste jaar. Tussen het twintigste en dertigste levensjaar zijn de hersenen wel uitgerijpt, maar ze blijven plastisch tot hoge leeftijd. Bepaalde hersensystemen zijn al klaar in de kindertijd, bijvoorbeeld die voor vrij eenvoudige motorische vaardigheden. Andere hersensystemen  kunnen uitrijpen in de vroege adolescentie na veel oefenen. Een complexe motorische vaardigheid, zoals een moeilijke sprong op een skateboard, lukt pas als je geleerd hebt erop te staan.

Pas in midden- en late adolescentie ontwikkelen zich complexe hersensystemen die nodig zijn voor de integratie tussen handelingen en het plannen van iets complexer activiteiten. Belangrijke hersenstructuren worden pas echt actief middenin de tienertijd. De adolescent kan op dat moment al behoorlijk goed kiezen wat hij of zij ‘s middags wil doen, maar een verantwoorde planning voor volgende week, laat staan voor volgend jaar, is teveel gevraagd. De jeugdige kan dan op dat moment al veel kennis hebben van een bepaald onderwerp en veel meer bedreven zijn dan zijn of haar vader in het gebruik van de computer. Diezelfde tiener is echter vaak nog onbeholpen in het inschatten van de bedoelingen van een vriend(in), maakt fouten in de planning van huiswerk of heeft duidelijk een verkeerde keuze gemaakt in het schoolprofiel.

Lange tijd zijn onderwijsmethoden ontwikkeld zonder dat rekening werd gehouden met wat bekend is over de hersenen. Onze hersenen kiezen wat wij in ons geheugen opslaan en wat niet. Fundamentele inzichten uit het hersenonderzoek en ook neuropsychologische bevindingen zouden veel meer toepassing moeten krijgen in het leerproces en dus ook in het onderwijs. Dergelijke inzichten zouden volgens Jelle Jolles de komende jaren op de onderwijs-agenda moeten komen. Dat ben ik met hem eens.

Het brein blijkt sterk afhankelijk van de omgeving en ontwikkelt zich zelfs als reactie daarop. Die beĂŻnvloedbaarheid neemt wel wat af in de loop van de tienerjaren en later in de volwassenheid na het 20ste jaar. Dat geldt vooral nadat de persoon en het brein zijn uitgerijpt en iemand zowel in biologische als psychologische zin volwassen is geworden. De kwaliteit van de zintuiglijke prikkels – de omgeving – bepaalt samen met de genetische aanleg hoe efficiĂ«nt ons brein uitgroeit.

Ik vind ‘Ellis en het verbreinen’ een goed leesbaar, prettig vormgegeven en aan te bevelen boek. Wel ben ik van mening dat er veel herhalingen in voorkomen omdat er allerlei rapporten en tijdschriftartikelen in zijn verwerkt. Verder vind ik het nogal eenzijdig omdat het hamert op de noodzaak van verder onderzoek. Het komt op mij over als een pleidooi voor meer onderzoek. Dat begrijp ik wel, want Jelle Jolles is immers onderzoeker.

Wie een hamer heeft, ziet in alles een spijker. Persoonlijk ben ik van mening dat geld beter kan worden besteed aan werkelijke onderwijsvernieuwing op basis van pilot-projecten dan aan nog meer wetenschappelijk onderzoek, hoewel ik natuurlijk wel weet dat het verschillende geldstromen betreft. Er is al enorm veel kennis over het functioneren van het brein beschikbaar waar men in het onderwijs direct iets mee kan. Ik zou het een positieve ontwikkeling vinden het accent van de benadering verschuift van analyseren naar synthetiseren, van onderzoeken naar ontwerpen.

KLIK HIER OM “ELLIS EN HET VERBREINEN” TE BESTELLEN