3
Levenskunst en het leven als kunstwerk. Filosoof prof. dr. Joep Dohmen in zijn essay: is leven een kunst, een kunde of zorg voor zichzelf?
Categorie 
Levenskunst is een onderwerp dat al heel lang mijn belangstelling heeft. In mijn multomap met citaten die ik als tiener heb aangelegd zijn vier volle pagina’s gewijd aan deze categorie. Zo’n acht jaar geleden heb ik een 1000 sets van 54 verschillende kaarten laten drukken die ik levenskunstkaarten noemde. Op mijn blog staat een diashow en een column met 37 Loesje-uitspraken over leven, levensbeschouwing en levenskunst.
Vorige week kreeg ik het boekje ‘Het leven als kunstwerk’ van Joep Dohmen in handen. Op koninginnedag heb ik het met veel belangstelling gelezen in de tuin. Het is een essay dat Dohmen schreef in 2008 in het kader van de maand voor de Filosofie.
Prof. dr. Joep Dohmen (1949, zie bovenstaande foto) is hoogleraar wijsgerige en praktijkgerichte ethiek aan de Universiteit voor Humanistiek in Utrecht. Hij publiceerde diverse bundels over levenskunst. De vraag hoe je moet leven is al zo oud als de mensheid. Eeuwenlang werd deze vraag, voor zover die gesteld werd, beantwoord door de pastoor of de dominee, en later ook wel door de psychotherapeut. Filosofen hielden zich daar niet zo mee bezig. Dat is zo’n drie decennia geleden sterk veranderd: de vraag naar het goede leven staat weer volop in de wijsgerige belangstelling. De belangrijkste oorzaken daarvoor zijn het wegvallen van traditionele zingevingskaders en de roep om autonomie en authenticiteit. Hieronder laat ik citaten volgen uit het begin van ‘Het leven als kunstwerk’.
In concrete zin is het woord levenskunst problematisch. Over beeldende kunst zijn bibliotheken volgeschreven. Hetzelfde geldt voor architectuur, muziek, dans en fotografie. Dit zijn verschillende, min of meer goed omschreven praktijken met eigen regels, criteria en stijlvormen. Het zijn kunstvormen waarover allerlei informatie beschikbaar is en waarover men zich een oordeel kan vormen.
Het is verre van duidelijk naar welke praktijk het woord levenskunst verwijst. De vraag rijst of er wel een praktijk mee correspondeert en of het leven wel te leren valt. Kunnen we wel iets goeds of iets moois, een kunstwerk van ons leven maken? Dan zouden we toch eerst moeten weten wat voor soort kunstvorm levenskunst is.
Levenskunst klinkt erg pretentieus. Wie durft er nu openlijk van zichzelf te beweren dat hij zelf een levenskunstenaar is? Pas als een vooraanstaand schrijver gestorven is, durven de nabestaanden in de overlijdensadvertentie te zetten: ‘hij was een soeverein mens’. Eerder zouden ze het niet in hun hoofd halen. Wij leven in het tijdperk van de ‘vrijheid, blijheid’ en daarin lijkt het begrip levenskunst niet goed te passen.
Een van de beschrijvingen die het Van Dale-woordenboek geeft luidt: Het leven als een kunst beoefend, het zo voordelig mogelijk partij trekken van de mogelijkheden die het leven en iemands persoonlijke omstandigheden bieden. Het leven biedt mensen allerlei kansen en de levenskunstenaar is diegene die de kansen benut. Over wat ‘voordelig’ is , zwijgt Van Dale. Dat te weten is nou net de verdienste van de levenskunstenaar. Een andere bron van informatie is de common sense. Op basis daarvan kunnen tenminste vijf types worden benoemd die voor deze kwalificatie in aanmerking komen.
- de levensgenieter
- de volharder
- de morele held
- de alleskunner
- de verlichte geest
Wanneer is het leven zo geslaagd dat we kunnen spreken van een kunstwerk? Bij levenskunst gaat het niet om willekeurig welke levensvorm, maar om een leven dat een bepaalde glorie en luister bezit. We spreken immers over schilderijen, foto’s, muziekstukken en gebouwen als kunstwerken. Maar kan een leven ook een kunstwerk zijn, en zo ja, wanneer is dat het geval?
In levenskunst zit het woord kunst, dat naar een creatieve daad verwijst. Er wordt iets ontworpen en vormgegeven. Dit roept de vraag naar de analogie tussen de vele verschillende kunsten en het begrip levenskunst. De levenskunstenaar wordt wel vergeleken met de beeldhouwer. Beiden verrichten scheppende activiteiten en brengen op stijlvolle wijze een bepaalde vorm aan in een min of meer vormeloos element. Wat levert deze vergelijking op?
De Duitse filosoof Wilhelm Schmid definieert levenskunst als: de mogelijkheid en de inspanning om op bereflecterende wijze het eigen leven te leiden en het niet onbewust, zomaar voorbij te laten gaan. De belangrijkste overeenkomst tussen beeldhouwkunst en levenskunst is dat het in beide gevallen om een scheppende activiteit gaat waarin talent, allerlei technieken, stijlvormen en publieke criteria een belangrijke rol spelen. Ook bij levenskunst zijn schepende en andere esthetische componenten zoals inspiratie, techniek, stijl, disharmonie en compositie aan de orde.
Het belangrijkste verschil is dat bij de levenskunstenaar de verhouding tussen vormgever en vorm fundamenteel anders ligt dan bij de beeldhouwer. De levenskunstenaar die zichzelf bewerkt, staat vervolgens anders in het leven, waardoor er weer een andere, nieuwe verhouding tot zichzelf ontstaat. Daarmee krijgt de uitdrukking ‘het leven als kunstwerk‘ ook een andere betekenis. Als we het woord levenskunst gebruiken, wordt daarmee geen objectkunst bedoeld. De mens is geen object, maar een subject. Levenskunst is dus wel degelijk een vormgevende activiteit, maar geen kunst in de gebruikelijke zin van het woord.
Een andere benadering is om levenskunst niet met kunst, maar met vakmanschap te vergelijken. levenskunst kan ook vergeleken worden met een vak dat je kunt leren, zoals arts, onderwijzer of loodgieter. Op grond hiervan zou er wat voor te zeggen zijn om niet te spreken van levenskunst, maar eerder van levenskunde in de zin van vakmanschap, vaardigheid of deskundigheid. Deze vergelijking is echter al evenmin zonder problemen.
Geneeskunde, onderwijs en loodgieten zijn alle drie praktijken met duidelijke doelen, middelen en werkwijzen die daarop zijn toegesneden. Het betreft beroepen waarvoor een specifieke instelling, praktijkervaring en vakbekwaamheid zijn vereist. Niet voor niets moet iemand eerst allerlei diploma’s behalen en veel praktijkervaring opdoen, alvorens te worden toegelaten tot het beroepsgilde. Er bestaan echter geen evidente methodes en doeleinden voor het mensenleven. Er zijn tegenwoordig hele verschillende levensdoelen, al naar gelang wat men van waarde en zinvol acht. Het leven is geen vak. Ongetwijfeld is er voor levenskunst een bepaald praktische wijsheid vereist, maar deze omvat meer dan creativiteit en vakmanschap.
In de oudheid was er sprake van levenskunst in de leefgemeenschappen rond Pythagoras (550 voor Christus). Daar opende men de dag met zelfonderzoek, deed men ter bevordering van de gemeenschapszin allerlei spirituele oefeningen en sloot men de dag ‘s avonds af met rituele van bezinning en terugblik (retrospectie). Het einde van de ontstaansperiode van de levenskunst in het westen wordt gemarkeerd door de late kerkvaders (450 na Christus). toen Augustinus opmerkte: ‘Bouw jezelf en je bouwt een ruïne, was het met de zelfzorg gedaan en brak het tijdperk van de pastorale zorg aan.
In de periode van duizend jaar tussen Pythagoras en de kerkvaders ontwikkelde zich in tal van filosofische scholen een rijke geschiedenis van de levenskunst. In al die scholen stond het principe van zelfzorg centraal. Degene die voor zichzelf zorgde, stortte zich blind in het volle leven, maar ging van jongs af aan een relatie aan met zichzelf. In algemene zin verwees de zelfzorg naar het verwerven van praktische wijsheid, waartoe aandacht, reflectie, vaardigheden en morele oriëntatie behoorden. Deze klassieke zelfzorg was eeuwenlang de morele leidraad van een brede maatschappelijke praktijk.
In de moderne tijd hebben wij, in tegenstelling tot de klassieken en het christendom, niet langer de beschikking over een blauwdruk voor het goede leven. Dat maakt de noodzaak van een laatmoderne levenskunst alleen nog maar meer urgent. De term ‘zorg’ brengt een andere, veel bredere oriëntatie in het spel dan kunst of kunde. Deze brede oriëntatie heeft bovendien als voordeel dat ze de term levenskunst weghaalt uit de sfeer van de succesagenda.
Zelfzorg betekent dat je een relatie aangaat met jezelf met het oog op je eigen praktische wijsheid. Levenskunst als zelfzorg verwijst naar een actuele moraal van zelfverantwoordelijkheid. Het doel van deze nieuwe ethiek is om mensen te leren leven vanuit een eigen, waarachtige levenshouding. Op die manier kunnen wij ons leven beter afstemmen op dat van anderen, en met elkaar zorg dragen voor een goede samenleving.
  
KLIK HIER VOOR MEER INFORMATIE OVER “HET LEVEN ALS KUNSTWERK”
2
Putten uit de innerlijke bron. Fragment uit het boek “Innerlijk kracht. Positieve energie aanboren” en uitputting voorkomen van Anselm Grün.
Gisteren heb ik het boek ‘Innerlijk kracht. Positieve energie aanboren en uitputting voorkomen’ van Anselm Grün gelezen. Ik vind het een inspirerend en waardevol boek. Hieronder laat ik een citaat volgen uit het laatste hoofdstuk.
Een bron wil stromen. Je kunt het water van de bron niet alleen voor jezelf houden. Het blijft alleen fris en verfrissend wanneer het stroomt. Anders wordt het smakeloos en verliest het zijn kracht. De bron in jou wil stromen, maar ook van jou uit naar anderen toe. Op welke plek stroomt er nu energie in jou? Op elke plek waar het leven in jou stroomt, ben jij in contact met het fundament van je leven. Misschien heb jij de indruk dat het leven op dit moment veeleer stokt. Stel je dan voor waar je energie naartoe wil stromen. Wat zou jou vitaal maken? Is het een mooie vakantie in een vreemd land? Of werk waar jij je graag voor in wilt zetten?
Droom maar eens simpelweg voor je uit at je graag zou doen. En devalueer je dromen niet direct door het argument dat ze sowieso onrealistisch zijn. Bij dromen is het belangrijk om idealen toe te laten, zonder direct te vragen naar de concrete verwezenlijking ervan. Pas in tweede instantie moet je nadenken hoe je ze concreet kunt realiseren.
Is het mogelijk om je dromen in je huidige beroep waar te maken? Of moet je ander werk zoeken? Is de droom misschien een symbolische weergave van wat je nu doet? Dan zou deze symbolische weergave je als helpen om energie in jou weer te laten stromen. Dan zou je voor je werk of je beroep een symbool hebben dat jou motiveert. Een dergelijk symbool geeft je activiteiten zin en het geeft je nieuw plezier daarin. Het brengt in jou iets op gang.
En bekijk je leven nauwkeuriger: van tijd tot tijd moeten wij nadenken over ons werk en over onze situatie in het gezin of in grotere verbanden en moeten we ons afvragen of dat allemaal nog klopt. Wat pure routine is geworden, vreet energie. We leven en werken weliswaar min of meer zo verder als tot dan toe. Maar wij hebben geen elan meer, geen innerlijk vuur, geen bezieling.
Er bestaan activiteiten waardoor we energie krijgen, en activiteiten waardoor we energie verliezen. Je kunt alles wat jij in je werk en in je dagelijkse leven doet, onderzoeken of het energie geeft of energie vreet. Wanneer je dat eenmaal hebt gedaan, dan zul je beseffen op welk moment je in contact bent met je innerlijke bron en op welk moment niet.
Niemand zal zich uitsluitend kunnen beperken tot activiteiten waarin zijn energie stroomt. De dagelijks sleur van het leven bestaat ook uit routines en weerstanden. Maar je kunt je afvragen of datgene wat jouw energie verslindt werkelijk noodzakelijk is. Wanneer het beslist door jou gedaan moet worden, dan moet je zeer zeker zoeken naar een motivatie om ook dit simpele of onaangename werk te doen.
Vraag je steeds af wat jou zeer persoonlijke roeping zou kunnen zijn. Probeer het doel in je leven te beschrijven. Het is de essentiële basis voor het stromen van je innerlijke bron. Wij leven niet alleen voor onszelf. Het doel van ons leven is niet dat het ons goed gaat en dat wij ons goed voelen. Dat zou ertoe leiden dat we op onvruchtbare wijze uitsluitend met onszelf bezig zijn.
Natuurlijk is de vraag naar het eigen welzijn belangrijk. We moeten niet tegen onze natuur in werken. En wij moeten bij al onze inzet voor anderen natuurlijk voor onszelf zorgen. De spirituele traditie zegt ook steeds weer tegen ons: ‘Let op je eigen ziel’. Daar wordt geen narcistische fixatie op jezelf mee bedoeld. Want werkelijk goed voelen we ons alleen wanneer de bron uit ons binnenste stroomt en ook van nut is voor anderen in hun leven.
Ik ken mensen die altijd alleen maar zoeken naar wat henzelf verder helpt, naar wat hun iets ‘oplevert’. Ze volgen vanuit deze innerlijke drang bijvoorbeeld constant nieuwe bijscholingscursussen en extra opleidingen. Maar soms krijg ik al de indruk dat al deze activiteiten slechts een surrogaatfunctie hebben.
In de bedrijfseconomie hebben ze het over ‘input‘ en ‘output’. Sommige mensen verslikken zich door enkel en alleen ‘input’. Ze nemen steeds meer in zich op, maar er komt niets ‘uit’. Het stroomt niet verder. Geef dus door wat je hebt. Stel je capaciteiten ook in dienst van anderen. Vertrouw op je eigen competentie, ontdek je eigen mogelijkheden en laat ook anderen daarin deel hebben. Dan kan datgene wat jouw bron aan leven biedt, ook van nut zijn voor anderen.
Je hebt voor je leven een leidmotief nodig. Dan begint de bron in jou te stromen. Wanneer jij vraagt naar jouw missie, dan betekent dit niet: ‘Ik moet de hele wereld veranderen’. Maar iedereen, en dus ook jij, drukt mede een stempel op deze wereld door zijn persoonlijke uitstraling, door de woorden die hij zegt, door de stemming die hij heeft, door de gedachten en gevoelens die van hem uitgaan. Wij zijn niet verantwoordelijk voor de hele wereld. Maar wij zijn verantwoordelijk voor de wereld om ons heen. Wat er van ons uitgaat is als een steen die in het water wordt gegooid en cirkels trekt.
Een ieder van ons is er verantwoordelijk voor hoe hij omgaat met wat hem overkomt. Ook jij draagt deze verantwoordelijkheid. Jij kunt je in je leven verzoenen met het moeilijke wat jou is overkomen, en het daardoor herscheppen. Jij kunt ook bitter worden. Maar wanneer we bitter zijn, dan gaat er bitterheid uit van ons. Wanneer het donker is in ons, dan wordt de wereld om ons heen verduisterd. Het is jouw missie de wereld helderder te maken.
Ga vooral in kritische situaties waarin jij beslissingen moet nemen steeds weer heel bewust in op de vraag naar jouw missie, jouw zending. Zending geeft het leven zin. Het Nederlandse woord ‘zending’ heeft dezelfde wortel als het begrip ‘zin’. Het heeft te maken met ‘reizen’. Deze zending stuurt jou op reis. En onderweg ontdek jij de richting die jou naar je doel brengt. De zending laat de bron in jou opwellen. En jouw zending doorbreekt je onvruchtbare zelfbeperking en jouw isolatie.
Het leven moet stromen, dan kun jij je pas echt goed voelen. Wanneer jouw leven voor anderen tot een zegen wordt, dan zul jij van hen aan wie je iets geeft, zelf terugontvangen en veel dankbaarheid terugkrijgen. Wij geven niet omdat wij de dankbaarheid of de aandacht van anderen nodig hebben maar omdat wij ons van binnenuit gedrongen voelen. Maar juist dan zal de energie over en weer gaan stromen, wat jou vitaal houdt en leven wekt in de mensen om je heen. Dat zal jou op den duur met blijdschap en dankbaarheid vervullen.
Luister dus naar je eigen gevoelens. Wanneer jij je uitgeput of bitter of uitgebuit voelt, wanneer jij lichtgeraakt en geprikkeld bent, dan is dat een teken dat je bij de opdracht die jij als roeping ervaart, niet put uit de heldere bron van de heilige geest, maar dat er zich andere motieven in hebben gemengd: eerzucht, het gevoel iets bijzonders te zijn en het streven om je te verheffen boven andere mensen. Blijf altijd eerlijk ten opzichte van jezelf en oefen je om de geesten te kunnen onderscheiden. Dan kun jij bij je inzet voor anderen putten uit de innerlijke bron die nooit opdroogt omdat zij goddelijk is.
KLIK HIER VOOR HET BOEK “INNERLIJKE KRACHT”
2
Boeddhistische wijsheden. Uitspraken, spreuken, quotes, oneliners en aforismen uit het boeddhisme, boeddhistische tradities en van leraren.
De afgelopen weken heb ik uit diverse bronnen de onderstaande boeddhistische spreuken die me aanspreken verzameld. Dit als voorbereiding op mijn deelname aan het symposion ‘Alle verandering komt tot rust in Boeddha, de geest van het universum’. In een ander blog plaatste ik citaten uit de Dhammapada.
KLIK HIER VOOR HET BOEDDHA-SYMPOSION OP 2 JUNI 2012
Zuivere bewustheid maakt dat het aantal heilzame dingen toeneemt en dat onheilzame dingen verdwijnen.
Uit: Anguttara-nikaya
Er zijn geen obstakels op het spirituele pad,
Obstakels zijn het pad.
Anonieme boeddhistische spreuk
Grote twijfel, grote verlichting;
Kleine twijfel, kleine verlichting;
Geen twijfel, geen verlichting.
Anonieme zenspreuk
Niets hoeft verwijderd te worden,
Niet ‘t minst eraan toegevoegd.
Door waarachtig te kijken wordt de waarheid zichtbaar.
Dat zien is volledige bevrijding.
Asanga, boeddhistische leraar in India (300 – 370)
Eerst moet je je van onheilzame eigenschappen ontdoen, vervolgens je van het ik losmaken en tenslotte moet je alles laten gaan.
Uit: Catuh-sataka
Wie de dingen die de geest vertroebelen opgeeft en de eigenschappen ontwikkelt die tot loutering leiden, zal al in dit leven volledige wijsheid en volmaaktheid verwezenlijken en vreugde, zaligheid en innerlijke rust vinden en in heldere bewustheid en bedachtzaamheid leven. Dat is een toestand van gelukzaligheid.
Uit: Digha-nikaya
Hoe droevig, dat mensen het dichtstbijzijnde over het hoofd zien
en naar waarheid zoeken in de verte:
als iemand die te midden van water dorstig schreeuwt,
als een kind van welgestelde huize dat onder armen leeft.
Hakuin Ekaza, zenleraar (1685 – 1768)
Bij het lopen moeten onze ogen en voeten samenwerken, willen we de stad van onze keuze bereiken. Op dezelfde wijze moeten de ogen van wijsheid en de voeten van juiste vaardigheden samenwerken wanneer we naar de citadel van de hoogste verlichting willen gaan.
Gampopa, meditatiemeester, 12e eeuw
Vorm is leegte
Leegte is vorm
Leegte is niet anders dan vorm
Vorm is niet anders dan leegte.
Uit: Harsoetra, boeddhistische tekst
Eeuwenlang hebben jullie de Boeddha gezocht en hem niet gevonden, hoewel hij toch zo nabij is. In zijn totale volmaaktheid zijn alle dingen van zijn wezen doordrongen en jullie zijn zo dwaas hem ergens anders te zoeken. Wie de hoogste waarheid kent, is er bij het gaan of staan, zitten of liggen nooit los van geweest. Wie bij het ontwaken de Dharma schouwt, is in alle opzichten in rust en onafhankelijk, want voor hem is er niets buiten de dharma.
Hui Hai
Yuan vroeg: ‘Spant u zich in wanneer u de Weg beoefent, meester?‘Hui Hai: ‘Jazeker’. Yuan: ‘Hoe?’ Hui Hai: ‘Als ik honger heb, eet ik, als ik moe ben, slaap ik.’ Yuan: ‘En spant iedereen zich in zoals u, meester?’ Hui Hai: ‘Nee.’ Yuan: ‘Hoezo dat?’ Hui Hai: ‘Als zij eten, denken zij aan duizenden dingen en als ze zich ter ruste leggen, peinzen ze over duizenden dingen. Daarin zijn ze anders dan ik.’
Hui Hai
Zoek niet meer en tracht de waarheid niet meer met het verstand te doorgronden, want de ware aard van de geest is van oorsprong zuiver. Wanneer jullie geen zinnenprikkelende objecten najagen en er geen gedachten, voorstellingen en associaties over laten ontstaan, hebben jullie de toestand van het ‘niet-handelen’ bereikt.
Hui Hai
Laat rusten in natuurlijke vrede
deze uitgeputte geest,
lamgeslagen door karma en neurotische gedachten,
als door het meedogenloos geweld van beukende golven
in de oneindige oceaan van samsara.
Nyoshul Kenpo, Tibetaans-boeddhistisch leraar (1932-1999)
In onze huidige gemoedstoestand wordt onze aandacht afgeleid door uiterlijk rumoer en innerlijke gedachtenspinsels. We moeten een soepele geest ontwikkelen die de werkelijkheid vanuit een stiltepunt waarneemt.
Mark Magill
Lijden gaat ten koste van onze gemoedsrust. opmerkzaamheid maakt van lijden een baken op de weg naar bewustwording.
Merk Magill
Wanneer je teveel wilskracht uitoefent, is innerlijke onrust het onherroepelijke gevolg. Maar wie te winig wilskracht uitoefent, wordt sloom. Daarom moet je proberen de juiste mate van krachtsinspanning te vinden en je geestelijke vermogens in evenwicht te brengen.
Uit: Maha-vagga
Als hij met de zintuigen iets heef waargenomen – iets heeft gezien of gehoord, geroken, geproefd of herkend – dan begeert hij de mooie en aangename dingen niet, en evenmin wijst hij de lelijke onaangename dingen af. Hij heeft geleerd het lichaam te beschouwen en verkeert met onbegrensd bewustzijn in de vrijheid van de geest, waarin onheilzame zaken vervliegen.
Uit: Majjhima-nikaya.
Bij een aangenaam gevoel is het zaak de neiging tot begeren op te geven, bij een onaangenaam gevoel de neiging tot verzet en bij een neutraal gevoel de gebrekkige bewustheid.
Uit: Majjhima-nikaya
Geboorte is lijden,ouder worden en sterven is lijden. Lijden ontstaat wanneer je niet krijgt wat je begeert, wanneer je gescheiden bent van wat je liefhebt, en moet leven met hetgeen je niet bevalt. Kortom: de vijf domeinen van het gehecht-zijn (lichaam, gevoelens, waarnemingen, overwegingen en bewustzijn) zijn onbevredigend en houden lijden in.
Uit: Majjhima-nikaya
Maak je los van hetgeen niet van jou is en dat zal je heel lang geluk en heil brengen. Het lichamelijke is niet van jou, gevoelens, waarnemingen en overwegingen zijn niet van jou, en ook het bewustzijn niet. Maak je ervan los en vrede zal je deel zijn.
Uit: Majjhima-nikaya
Zorgvuldig beschouwend zullen we onze daden louteren. Zorgvuldig beschouwend zullen we onze woorden louteren. Zorgvuldig beschouwend zullen we onze gedachten louteren. Zo moeten jullie oefenen.
Uit: Majjhima-nikaya
Er zijn twee vormen van werkelijkheid, zo leren we: de relatieve werkelijkheid en de absolute werkelijkheid. De relatieve werkelijkheid is de de ‘wereld van de verschijnselen’ en de absolute werkelijkheid is het bovenzinnelijke.
Uit: Nairatmya-parirccha
De oergrond van de geest- dat is de Boeddha. en het opheffen van het denken – dat is het pad. Zodra je niet meer in tegenstellingen als zijn en niet-zijn, lang en kort, anderen en ik, actief en passief denkt, wat slechts van een heldere bewustheid wegleidt, zul je erkennen dat de Boeddha niet verschillend is van de oergrond van de geest en dat deze geest als de leegheid zelf is.
Huang Po
Wanneer je niet kunt inzien dat de oergrond van de geest Boeddha is, wanneer je aan uiterlijke vorm, diverse oefeningen en verdienstelijke daden gehecht bent, dan is je denken onjuist en met de waarheid onverenigbaar.
Huang Po
Wanneer zich aan jullie, die op het pad naar verlichting zijn, niet de oergrond van je geest openbaart, dan zullen jullie in het denken blijven steken; jullie zullen de Boeddha buiten jezelf zoeken en aan alle mogelijke dingen van de ‘wereld van verschijnselen’ en geestelijke oefeningen vast blijven houden die alle niets van doen hebben met het pad naar het hoogste inzicht.
Huang Po
Elk moment is zo kostbaar omdat het kan worden gebruikt voor je ontwikkeling op de weg naar het ontwaken. Dat is geen egoïstisch streven, omdat je alleen dan in staat bent ook anderen uit hun lijden te verlossen. De beste manier om je eigen lot te verbeteren, is je boven alles het lot van anderen aan te trekken.Wanneer je ophoudt je ego te beschermen, komt er veel energie vrij en heb je veel meer invloed op je omgeving.
Matthieu Ricard
Het boeddhisme kent geen tegenstelling tussen goed en kwaad. Het kwaad zoals wij dat in het Westen definiëren, bestaat in feite niet eens. Het is slechts een zinsbegoocheling, een verstoorde blik op de werkelijkheid. De ware aard van wezens is namelijk volmaakt, zelfs wanneer die is verduisterd door onwetendheid. ‘Zonde’ of ‘val uit het paradijs’ bestaat ook niet. Het enige wat er gebeurt, is dat we onze oorspronkelijke aard vergeten. We zijn alleen maar ingedut, verdoofd.
Matthieu Ricard
Met mededogen bedoelen we dat iemand werkelijk rekening houdt met het welzijn van anderen en met empathie en sympathie naar de wereld kijkt. Zo iemand wordt een verlicht krijger genoemd. Iemand die beschikt over diep inzicht en diep begrip. Het idee is dat we allemaal zo kunnen zijn en zo kunnen leven.
Sakyong Mipham Rinpoche
Zoals we ons lichaam trainen, moeten we dat ook met onze geest doen. Eigenschappen als mededogen en vriendelijkheid zijn net als spieren: ze moeten geoefend worden. De eigenschap zelf is latent aanwezig en kan naar boven worden gehaald, maar moet dan nog wel ontwikkeld worden. Alleen omdat we haar niet kunnen zien, denken we dat die ontwikkeling wel vanzelf gaat.
Sakyong Mipham Rinpoche
Alle fouten van onze geest zijn tijdelijk, niet blijvend en niet eeuwig: en dus is ook ons lijden tijdelijk.
Lama Kyabje Zopa Rinpoche
Geluk vinden en lijden vermijden. We dienen de factoren te leren kennen die gelukkig maken, zodat we ze kunnen beoefenen, en de factoren die lijden veroorzaken, zodat we ze kunnen vermijden.
Lama Kyabje Zopa Rinpoche
Zij die niet verstoord raken door lijden en niet gehecht zijn aan geluk, zijn vrij van obstakels voor de beoefening van dharma, zijn bevrijd van lijden en geluk en zullen naar de stad van de zorgeloze toestand gaan – een gezegende toestand van vrede.
Lama Kyabje Zopa Rinpoche
De verblinde, zogenaamd ‘normale’ mens kan zich in bepaalde omstandigheden van zijn lichaam, dat uit de vier basiselementen is opgebouwd, afkeren en zich ervan los maken; maar hij is niet in staat om zich van zijn denken, van zijn geest en bewustzijn af te keren en los te maken, want daarmee heeft hij zich langdurig geïndentificeerd, hij heeft zich eraan gehecht en gedacht; dit ben ik, dit is van mij, dit is mijn ik.
Uit: Samyutta-nikaya
Niet misleid en niet verblind zullen we het bezit dat ons ten deel valt benutten; wijs en onthecht zullen we er gebruik van maken zonder ons eraan te hechten, in het besef dat ook bezit aan teloorgang onderhevig is.
Uit: Samyutta-nikaya
Zich met rijkdom, roem of eer identificeren heeft catastrofale gevolgen en behoort tot de sterkste belemmeringen om de hoogste geestelijke vrijheid te verwezenlijken. Daarom moeten jullie oefenen in het volgende: ik zal me bekwamen in het loslaten van bezit, roem en eer en me er niet aan hechten.
Uit: Samyutta-nikaya
Wanneer de aard van een boeddha ter sprak komt, kun je alleen maar zwijgen. Wanneer je een tafereel uit het leven van de Boeddha tekent of uitkerft, en je komt bij de Boeddha zelf, kun je die plek eigenlijk alleen maar leeg laten of er gewoon een symbool neerzetten. Je kunt de boeddha niet afbeelden; de Boeddha valt niet af te beelden.
Sangharakshita
Wanneer je vrede zoekt door iemand of iets te onderdrukken, veroorzaak je slechts tweedracht en onvrede. Jaag geen aantrekkelijke dingen na alsof ze echt zouden zijn. Verdring het lijden niet door te doen of het er niet is. Je hoeft de waarheid niet te zoeken. Je hoeft alleen je verwachtingen maar op te geven.
Seng-ts’an
Ofschoon alle mensen geluk nastreven,
behandelen ze in onwetendheid hun geluk als was het hun grootste vijand.
Ofschoon alle mensen lijden proberen te vermijden,
rennen ze er telkens weer recht op af.
Shantideva (boeddhistische wijze uit de achtste eeuw)
Want zolang de ruimte bestaat, zolang er gewaarwordende wezens bestaan, zal ook ik blijven bestaan om te helpen, om te dienen, om mijn bijdrage te leveren.
Shantideva
Erken dat al het geschapene zo onwerkelijk is als een droom of luchtspiegeling. Binnenkort zul je van alles wat je lief is moeten scheiden, want niets in deze wereld duurt eeuwig. Span je daarom in en werk aan de verwezenlijking van de leer. Geef je inspanningen niet op voordat je in het ‘Grote Ontwaken’ volledig verlicht bent.
Uit: Siksa-samuccaya
De geest van de Boeddha is alles-doordringend,
Het gewaarzijn van levende wezens is wat onsamenhangend:
Het is zo belangrijk om openheid te ontwikkelen,
Net zo open als de hemel.
Sri Simba, boeddhistisch leraar in India (8e eeuw)
Hel is geen straf
Het is een training
Shunryu Suzuki, zenleraar (1904 – 1971)
Het allerbelangrijkste is
Te ontdekken
Wat het allerbelangrijkste is.
Shunryu Suziki, zenleraar (1904 – 1971)
Volledig afwezig, niet denkend aan de naderende dood,
voortdurend zinloos bezig.
Nu met lege handen terug te keren zou totale verdwaasdheid zijn;
nodig is herkenning, het spirituele onderricht,
Dus waarom nu niet het pad van wijsheid volgen?
Uit de mond van de heiligen komen deze woorden:
als je het onderricht van je leraar niet koestert in je hart,
ben je dan niet je eigen bedrieger?
Uit: het Tibetaanse dodenboek
Het zijn niet de verschijnselen die je beknellen, het is je gehechtheid eraan.
Tilopa, boeddhistisch leraar in India (988 – 1069)
Samsara is de geest, zichzelf verliezend in zijn eigen projecties;
Nirvana is de geest naar binnen gericht, zijn eigen natuur herkennend.
Tulku Urgyen (1920 – 1996, Tibetaans-boeddhistisch leraar)
Lente-ochtend aan het meer:
de wind vermengt zich met de regen.
Wereldse beslommeringen lijken op bloemen
die afvallen, om vervolgens opnieuw op te bloeien.
Ik trek me terug om te mediteren.
Volbrenger is dit oord,
terwijl de wolken aan- en afdrijven,
heel de dag lang.
Zhengue, zenleraar, 12e eeuw
KLIK HIER VOOR HET BOEDDHA-SYMPOSION OP 2 JUNI 2012
