Wat vindt u van het verschijnsel cliëntenraden? Die vraag werd mij deze week gesteld tijdens de vraag- en antwoordsessie van het themadiner voor leden van cliëntentraden, de Raad van Bestuur en de Raad van Toezicht van een zorginstelling. De centrale cliëntenraad van de instelling had mij ingehuurd als spreker om na het voorgerecht en na het hoofdgerecht een inhoudelijk programma te verzorgen met de titel: het ABC van opnieuw kijken. Daarin staat ABC niet alleen staat voor grondbeginselen, maar vooral ook voor Aandacht, Bezieling en Communicatie.

Ik kon de genoemde vraag beantwoorden omdat ik me naar aanleiding van deze opdracht had verdiept in cliëntenraden. Aanvankelijk stond ik wat sceptisch tegenover cliëntenraden die in het leven zijn geroepen om de algemene belangen van patiënten en cliënten van zorginstellingen te behartigen. Daarbij kan het gaan om bijvoorbeeld de voeding, de hygiëne, de bejegening en de klachtenregelingen binnen de zorginstelling. Mij bekroop het gevoel dat het idee cliëntenraad gelanceerd is bij de rijksoverheid op advies van een adviesbureau dat daarin een goede manier zag om opdrachten binnen te halen.

De status van de cliëntenraad is geregeld in de Wet medezeggenschap cliënten zorginstellingen (WMCZ), die op 1 juni 1996 in werking is getreden.Daarin is vastgelegd dat de cliënten van instellingen in de ouderen-, gezondheids- en welzijnszorg inspraak hebben door middel van een cliëntenraad. De wet wil mensen die afhankelijk zijn van zorg, invloed geven op de zorgverlening. Vrijwel alle instellingen op het gebied van de ouderenzorg en welzijnszorg moeten een cliëntenraad hebben. Bijvoorbeeld algemene en psychiatrische ziekenhuizen, RIAGG’s, instellingen voor lichamelijk en verstandelijk gehandicapten, verzorgingstehuizen, peuterspeelzalen en instellingen voor maatschappelijke hulp en opvang. Een cliëntenraad heeft de volgende grondrechten:

• recht op informatie;
• recht op overleg;
• recht om te adviseren;
• recht van enquête;
• bindende voordracht bestuurslid.

Toen ik op internet in jaarverslagen rapportages van cliëntenraden las, werd ik daar niet enthousiast over. Vaak ging het over het aantal klachten dat was binnengekomen en over pogingen om cliënten te stimuleren klachten in te dienen zodat de instelling haar beleid kan verbeteren. Dat is natuurlijk prima, maar als het daarbij blijft, vind ik dat wat magertjes. Meer fundamentele aspecten rondom het welzijn van cliënten komen dan niet of nauwelijks aan bod.

Naar mijn idee zou het welzijn van cliënten verankerd moeten zijn in de gehele organisatie van de zorginstelling. In theorie is dat ook het geval, maar de praktijk is anders. Vele wetten en regels hebben mede in de hand gewerkt dat zorginstellingen onevenredig veel tijd en energie steken in randvoorwaardelijke processen en minder in de primaire zorg dan wenselijk is. Daarom vind ik het goed dat er cliëntenraden zijn die steeds vanuit het perspectief van cliënten naar de zorginstelling kijken, en acties ondernemen om het welbevinden van cliënten te borgen of te verbeteren. Ik ben voorstander van een heterogene samenstelling omdat er dan vanuit verschillende invalshoeken naar de problematiek wordt gekeken: zo kunnen de blinden gezamenlijk de hele olifant in beeld brengen.

De wijze waarop een cliëntenraad functioneert en de resultaten die zij oplevert voor de zorginstelling zijn natuurlijk sterk afhankelijk van de leden van de raad, onder wie zich soms ook cliënten bevinden. De wet stelt als enige voorwaarde dat de cliëntenraad voldoende representatief is. Aangezien de leden van een cliëntenraden meestal geen ervaren bestuurders zijn, is vind ik het belangrijk dat een professionele voorzitter en secretaris deel uitmaken van de raad. Verder vind ik het belangrijk dat de cliëntenraad meer doet dan alleen vergaderen. Tussen de vergaderingen moeten de leden naar mijn idee dingen uitzoeken of laten uitzoeken zodat er tijdens de bijeenkomst doelgericht kan worden gewerkt. Goede PR en publiciteit rondom de cliëntenraad is ook mede bepalend voor het succes.

In mijn programma voor de leden van cliëntenraden heb ik uitgedragen dat er naar mijn idee veel te verbeteren is op de punten aandacht, bezieling en communicatie. Deze onderwerpen zijn belangrijk op alle niveaus van zorginstellingen. Van mijn opdrachtgever kreeg ik de volgende reactie.

“Arend ingehuurd als spreker om een themadiner bij een zorginstelling van een verrassende noot te voorzien. Was zeer inspirerend, to the point en vooral ook leuk. Heb zojuist een telefoontje van de directeur van het huis ontvangen: “dagen erna heeft men het er nòg over en men vind het waardevol wat die avond is besproken”. Mission accomplished !“