Gisteren heb ik me uitgebreid verdiept in het onderwijssysteem van Finland. Dat is een belangrijk onderwerp voor mij omdat ik veel schrijf en spreek over onderwijs en onderwijsvernieuwing. Het onderwijs-stelsel van Finland wordt door velen gezien als het beste ter wereld. Dat betekent natuurlijk niet dat dat onderwijsstelsels in andere landen automatisch betere resultaten gaan opleveren als elementen uit het Finse systeem worden geïmplementeerd. Het Finse schoolsysteem is uiteraard geënt op het dunbevolkte en homogene Finland met zijn specifieke geschiedenis, en op de introverte Finse volksaard. Finland heeft consistent onderwijssysteem dat in meerdere  opzichten tegengesteld is van dat van Nederland. Toch komt Finland in het driejaarlijkse internationale onderzoek van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) onder 250.000 15-jarige scholieren uit 41 landen steeds weer als beste uit de bus.

Nederland scoort overigens ook best goed, maar het is de vraag of de kwaliteit van het onderwijs geheel kan worden bepaald hoe goed mensen een test maken. Het feit dat tieners goed kunnen lezen en rekenen wil nog niet zeggen dat zij zich harmonisch hebben kunnen ontplooien.

Wie snel een indruk wil krijgen van het Finse onderwijsstelsel raad ik aan de keynote van Pasi Sahlberg te beluisteren in de video onderaan dit blog-artikel. Pasi Sahlberg is een Finse spreker, onderzoeker en auteur die de wereld afreist om de onderwijslessen uit Finland uit te dragen. In oktober 2011 verscheen zijn boek ‘Finnish lessons. What can the world learn from educational change in Finland’. Daarin beschrijft hij hoe Finland in de afgelopen drie decennia een onderwijssysteem van wereldklasse heeft ontwikkeld. Daarin laat hij zien hoe het consistente Finse onderwijsbeleid verschilt van het onderwijsbeleid in de Verenigde Staten en andere ontwikkelde landen, waar gestandaardiseerde testen, keuze en competitie belangrijk zijn.

In de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw stond Finland er economisch heel slecht voor. De Finnen realiseerden zich toen dat het belangrijk was om te investeren in mensen omdat ze verder nauwelijks andere hulpbronnen hebben. De Finse scholen zijn over het algemeen klein. Een klas bestaat doorgaans uit ongeveer 20 kinderen. Alle kinderen ontvangen gratis onderwijs, gratis maaltijden, gratis gezondheidszorg en gratis transport en gratis onderwijsmaterialen. Iedereen heeft dus dezelfde mogelijkheden om goed onderwijs te ontvangen. Docenten kunnen zich zo concentreren op onderwijzen en leren. De kwaliteit van het onderwijs is op alle scholen ongeveer hetzelfde en er is geen competitie tussen scholen.

In Finland zijn er nagenoeg geen particuliere scholen die concurreren met de openbare scholen. De OESO schrijft dit vooral toe aan het feit dat Finland beschikt over “een onderwijsstelsel van uitmuntende kwaliteit, met uniforme en hoge landelijke kwaliteitsnormen, dat internationaal gezien de eerste plaats bezet voor wat betreft de leesprestaties van jongeren”.

Aan de hand van de informatie die ik heb doorgenomen over het Finse onderwijssysteem heb ik de onderstaande zeven leerpunten geformuleerd die naar mijn idee ook in Nederland goed zouden kunnen werken. Die zeven aspecten heb ik gekoppeld aan de letters van Finland:  F I N L A N D .

• F. Focussen op talentontwikkeling. In Finland geldt een leerplicht voor kinderen van 7 tot en met 16 jaar. Voor kinderen die jonger zijn er vormen van kinderopvang, maar die zijn vooral gericht op spelen en niet op cognitieve ontwikkeling. Het idee daarachter is dat het voor een harmonische ontwikkeling van een kind belangrijk is dat er niet te jong een beroep op het intellect moet worden gedaan. Er wordt veel tijd besteed aan basisvakken als taal en rekenen, maar dat gaat niet ten koste van vakken als handvaardigheid, kunst, muziek en sport. Leerlingen werken vaak in kleine groepjes en de leraar stemt de opdrachten af op de individuele mogelijkheden van de kinderen.
• I. Imago van leraren verbeteren. Het leraarschap staat in Finland in hoog aanzien. Wie als docent wil worden aangesteld, moet een universitaire opleiding hebben voltooid. Voor die opleiding bestaat een grote belangstelling. Van de circa zesduizend gegadigden kan slechte twaalf procent worden geplaatst. Alleen de toppers kunnen leraar worden. De salariëring is goed en ongeveer gelijk aan andere functies van vergelijkbare zwaarte in de publieke sector. In de hogere klassen is naast een algemene pedagogische master-degree ook een vakinhoudelijke master-degree noodzakelijk. Afgestudeerden van de lerarenopleidingen hebben een goede positie op de arbeidsmarkt: zij zijn ook gewild in het bedrijfsleven.
• N. Niet testen. Tot en met hun 15e levensjaar doen leerlingen geen gestandaardiseerde toetsen en examens. Leerlingen kunnen daardoor leren in een angstvrije omgeving waarin creativiteit en eigen initiatief worden aangemoedigd. Leraren ontwikkelen hun zelf opdrachten en voor de leerlingen. Ze geven geen cijfers, maar beschrijvende feedback. De Finnen vinden het niet reëel om alle kinderen dezelfde testen te laten doen omdat zij allemaal verschillende kwaliteiten hebben (zie bovenstaande cartoon waarin aan totaal verschillende dieren wordt gevraagd om dezelfde test te doen).
• L. Lesgeven beperken. Finse docenten geven per dag maar drie of vier lessen van 45 minuten. Dat is aanzienlijk minder dan in bijvoorbeeld Nederland en de Verenigde Staten. Het idee daarachter is dat leraren tijd en energie moeten hebben om op eigen initiatief op een creatieve wijze lessen te ontwikkelen die inhoudelijk een hoog niveau kennen en goed aansluiten op het leren van de leerlingen. Finse leerlingen hebben meer vakantie en langere pauzes (75 minuten per dag) dan leerlingen in de meeste andere landen. Het paradoxale is dat “minder” hier blijkbaar “meer” is omdat de prestaties hoger liggen.
• A. Autonomie leraren bevorderen. De docenten zijn allemaal hoog opgeleid en krijgen een grote vrijheid om hun onderwijs zelf vorm te geven. Doordat ze de tijd en de mogelijkheid hebben om zelf scheppend werkzaam te zijn, zijn de meeste leraren gelukkig en enthousiast. Uiteraard komt dat ten goede aan de leerprestaties van de leerlingen.
• N. Niet differentieren t/m 16 jaar. Leerlingen blijven van hun zevende tot en met hun zestiende bij elkaar in de klas. Ze hoeven dus niet op 11 of 12-jarige leeftijd al te kiezen voor een school voor voortgezet onderwijs. Dat is mogelijk omdat de leerkracht de opdrachten afstemt op de individuele leerlingen, die meestal in kleine groepjes werken. Als een leerling op zestienjarige leeftijd het verplichte onderwijs heeft doorlopen, kan hij/zij kiezen tussen het voorbereidend wetenschappelijk onderwijs (gevolgd door de universiteit) of voor het hoger beroepsonderwijs. Hoewel degenen die een diploma van een beroepsopleiding hebben behaald het recht hebben om academisch onderwijs te gaan volgen, wordt dit slechts door weinigen gedaan.
• D. Docenten ontwikkelmogelijkheden bieden. Docenten worden op de scholen goed begeleid en en er zijn vele mogelijkheden om zich via na- en bijscholingscursussen verder te ontwikkelen. Leraren kunnen zo werken aan hun meesterschap, een belangrijk ingrediënt voor intrinsieke motivatie.