Afgelopen zondag heb ik weer het beroemde schilderij gezien dat een grote indruk op mij maakte toen ik drie jaar was. Het gaat om het altaarstuk ‘Aanbidding der koningen’ uit 1623 van Abraham Bloemaert. Dat was op de expositie ‘Het Bloemaert effect. Kleur en compositie in de Gouden eeuw’ in het Centraal Museum in Utrecht. Voordat mijn vriendin en ik de tentoonstelling bezochten, zijn we eerst naar de lezing over Bloemaert geweest die kunsthistorica Sara van Dijk hield in het auditorium van het Centraal Museum, en die georganiseerd was door De Vrije Academie. In dat uur heb ik aardig wat geleerd over de klassieke schilderkunst in het algemeen en over de schilder Abraham Bloemaert in het bijzonder. Wie denkt aan grote kunstschilder in het Nederland van de Gouden Eeuw denkt al gauw aan Rembrandt van Rijn, Frans Hals en Johannes Vermeer.

De Utrechtse Schilder Abraham Bloemaert (1564 – 1651) past ook in het rijtje vanwege zijn meesterschap, zijn omvangrijke oevre en zijn grote invloed op de Nederlandse schilderkunst. Hij staat echter niet bekend als Hollandse meester omdat hij nauwelijks schilderijen met een specifiek Nederlands karakter heeft gemaakt. Zijn schilderijen werden daarom door de geschiedschrijvers van de Nederlandse schilderkunst minder gewaardeerd.

Van Bloemaert zijn niet alleen zo’n 200 schilderijen bekend, maar ook ongeveer 1000 tekeningen en 600 gravures. Hij staat bekend om de knappe wijze waarmee hij omgaat met zogeheten verkort perspectief: het verminderen van de afmetingen van bepaalde delen van een voorwerp of een figuur, om aan te geven dat deze delen zich relatief ver naar achter bevinden in de beeldruimte. Dat komt mooi tot uitdrukking bij de liggende figuren in het onderstaande genrestuk.

Abraham Bloemaert werd in eerste instantie opgeleid door zijn vader, Cornelis Bloemaert (ca. 1540- 1593), die beeldhouwer en architect was. Daarna is hij in de leer geweest bij diverse schilders, onder wie enkele uit Parijs. Vierhonderd jaar geleden, in 1612, richtte Abraham Bloemaert samen met Paulus Moreelse (hij maakte in 1609 het nevenstaande portret van Abraham Bloemaert), een tekenacademie op. Een jaar eerder was hij een van de oprichters van het Utrechtse Schildersgilde Sint-Lucas. Op de tentoonstelling in het Centraal museum was het tekenboek te zien dat hij heeft samengesteld, en dat tot in de negentiende eeuw diende als voorbeelden- en studieboek voor kunstenaars in opleiding. Dat boek bevat prenten en tekeningen van Bloemaert. De meeste beroemde kunstschilders uit de Gouden Eeuw hebben in hun leven maar twee of drie leerlingen opgeleid. Bloemaert heeft er meer dan dertig opgeleid. Hij staat bekend als de oprichter van de Utrechtse schilderschool en als de Rubens van het Noorden.

In de Gouden eeuw werd er duidelijk een hiërarchie onderkend in de onderwerpen die werden geschilderd. Het hoogst in aanzien stonden de zogeheten historiestukken: scenes uit de klassieke geschiedenis, de christelijke geschiedenis en de mythologie. Daarna volgden de landschappen. Vervolgens kwamen de genre-stukken: scenes van mensen in hun dagelijkse omgeving. Stillevens en portretten hadden een lage status. Bloemaert schilderde vooral historiestukken, landschappen en genre-stukken. Soms maakte hij van zijn landschappen een historiestuk omdat deze dan in een hoger aanzien kwamen te staan. Dat is het geval bij het onderstaande  werk ‘Rust op de vlucht naar Egypte’. Daar is een een Utrechts 17e eeuws stadsbeeld te zien met bergen op de achtergrond (die er ook toen niet waren). Doordat Jozef, Maria en hun kind links zijn afgebeeld, kan dit werk, waarin het landschap centraal staat, ook als een historiestuk worden gezien.

In het oevre van Abraham Bloemaert zijn drie stijlen te onderscheiden, die overeenkomen met bepaalde perioden in zijn leven.

• Het maniërisme. Deze stijl volgde op die van de hoogrenaissance. Kenmerkend is dat er veel personen te zien zijn in gecompliceerde houdingen en dat er pasteltinten worden gebruikt.
• Het classicisme. Een stijl in de beeldende kunsten waarin wordt teruggegrepen op Griekse en romeinse voorbeelden. Er zijn relatief weinig personen te zien die allemaal op een mooie manier in grote duidelijke gestes of theatrale poses kleurrijk en met duidelijke contourlijnen worden weergegeven.
• Het clair-obscur: een techniek waarbij de licht-donkercontrasten sterker worden uitgebeeld dan ze in werkelijkheid zijn. De achtergrond is donker en de voorgrond is licht. Bloemaert leerde deze werkwijze kennen via zijn leerlingen die naar Itatlie waren geweest en werken van Caravaggio, een grondlegger en meester van het het clair-obscur, hadden bestudeerd. In het onderstaande meesterstuk ‘De fluitspeler’ (beeldmerk voor de expositie in het Centraal Museum), toont Bloemaert wat hij kan.

Utrecht was in de gouden eeuw voor ongeveer eenderde katholiek. Bloemaert was ook katholiek. Mede daardoor slaagde hij erin opdrachten voor schilderijen binnen te halen voor kerken in en buiten Utrecht. Hij deed goede zaken, want in 1617 kocht hij een groot huis aan het Mariakerkhof, het centrum van de katholieke gemeenschap. Bloemaert trouwde in 1592 met Judith van Schonenburch, die kinderloos stierf in 1599. In 1600 hertrouwde hij met  Gerarda de Roij, die hem minstens acht kinderen schonk. Van Bloemaert zijn niet alleen zo’n 200 schilderijen bekend, maar ook ongeveer 1000 tekeningen en 600 gravures. Hij stierf op 27 januari 1651 op 86-jarige leeftijd en is begraven in de Catharijenekerk in Utrecht aan de Lange Nieuwstraat. Hieronder volgt een diashow met historiestukken die Abraham Bloemaert maakte over het leven van Jezus.