De wereld verandert, de samenleving verandert, de economie verandert en de mensen veranderen. Dat betekent dat het onderwijs moet mee-veranderen. Er zijn tientallen ontwikkelingen in de samenleving waar het onderwijs rekening mee dient te houden. Veel kinderen van deze tijd kunnen al op jonge leeftijd uitstekend omgaan met bijvoorbeeld iPads en smartphones. Die apparaten hebben een prominente plek in de samenleving verkregen, maar op basisscholen wordt er nog maar weinig mee gewerkt. Vaak zijn ze zelfs verboden. Is dat een goede strategie? Sommige kinderen ervaren hun school als een historisch museum waar ze ervaren hoe hun ouders, grootouders en overgrootouders in de twintigste eeuw les kregen. Oude systemen werken niet goede meer. Nieuwe systemen zijn hard nodig.

Gisteren had ik een werkbespreking bij een schoolbestuur van openbare basisscholen om te overleggen over een programma-onderdeel voor een studiedag voor 900 leerkrachten dat door mij zou worden ingevuld. De opdracht aan mij is het verzorgen van een inspirerende presentatie, waardoor de leerkrachten zin krijgen om in de klas te experimenteren met nieuwe werkwijzen die aansluiten op de kinderen van deze tijd. Dat is geen eenvoudige opdracht, want de meeste mensen hebben een natuurlijke weerstand tegen verandering omdat oude zekerheden dan wegvallen. Die weerstand ken ik heel goed. Omstreeks 1988 moest ik iets in mezelf overwinnen om mijn teksten niet meer te schrijven op een elektrische typmachine, maar op een pc. Opdrachtgevers voor wie ik artikelen schreef hebben er bij mij omstreeks 1998 behoorlijk op moeten aandringen om mijn artikelen aan te leveren per e-mail in plaats van op een floppy disk die ik tot dan toe per post verstuurde.

De noodzaak van vernieuwing van het onderwijs wordt algemeen ingezien. Het is een onderwerp dat me aan het hart ligt. Daarom zal ik er op dit weblog nog meerdere artikelen aan wijden. Leraren ervaren steeds meer de beperkingen van klassikaal lesgeven en zien in dat het onderwijs dient te worden afgestemd op het individu. Nieuwe technologie biedt daarvoor tal van mogelijkheden. Daar wordt echter nog maar mondjesmaat gebruik van gemaakt. Scholen beschikken natuurlijk over computers en digiborden met internet-verbinding, maar het ontbreekt aan goed inhoudelijk digitaal materiaal waarmee dagelijks kan worden gewerkt.

Hoe ziet de ideale basisschool van de 21ste eeuw eruit? Hoe gaat School 3.0 bijdragen aan talentontwikkeling? Tot nu toe heb nog niemand ontmoet die daar een glasheldere visie over had. Als er mensen zijn die zo’n visie hebben, verneem ik die heel graag. Ik denk dat het goed is om zo’n visie te ontwikkelen die gebaseerd is op ervaringskennis, wetenschappelijke kennis (onder andere over de ontwikkeling en werking van het brein) en werkelijk inzicht. De contouren van zo’n visie kunnen scherper worden door gewoon te werken aan vernieuwing van het onderwijs. Daarbij is het wel van belang om in gedachten te houden dat er meerdere goede visies naast elkaar kunnen bestaan. Deze dienen naar mijn idee wel allemaal gebaseerd te zijn op talentontwikkeling. Niet alleen op de ontwikkeling van de talenten van de leerlingen, maar ook op die van de leraren. De rollen van leerkrachten blijven essentieel, maar zullen wel veranderen. In het basisonderwijs constateer en impasse om te komen tot onderwijsvernieuwing.

1. Bij directies van schoolbesturen van basisscholen bespeur ik een grote behoefte om het onderwijs te laten aansluiten op de kinderen en de behoeften van deze tijd. Vaak is er een grote bereidheid om onderwijsvernieuwing te faciliteren, maar de scholen zullen zelf initiatieven moeten nemen.
2. Directeuren van basisscholen hebben een behoorlijke werkdruk en moeten alle zeilen bijzetten om met de krimpende budgetten te blijven voldoen aan de eisen van de onderwijsinspectie en de verwachtingen van ouders.
3. Leerkrachten leven in de hectiek van de dag. Ze hebben een manier van werken ontwikkeld die voor hen goed voelt en willen die graag continueren. Er is een grote bereid om te gaan werken met nieuwe leermiddelen, maar die zijn er vaak niet omdat de grote educatieve uitgeverijen een monopolie-positie hebben en die graag willen houden.

Vernieuwing van het onderwijs is geen kleinigheid. Ik heb niet de illusie dat dat mogelijk is door uitsluitend te werken aan de mindset van leerkrachten. Er dient een overkoepelde visie te worden ontwikkeld die vertaald wordt naar en plan op basis van kennis en vaardigheden dat vervolgens wordt geïmplementeerd (zie schema). Ik geloof in zo’n integrale aanpak waarin visie/mindset, kennis/vaardigheden en implementatie/uitvoering op elkaar worden afgestemd. Ik zie aardig wat initiatieven voor onderwijsvernieuwing die geen kans van slagen hebben omdat een of twee van deze componenten ontbreken of niet goed zijn. Combinaties die niet werken zijn:

• onjuiste visie, onjuiste kennis, onjuiste implementatie
• juiste visie, onjuiste kennis, onjuiste implementatie
• onjuiste visie, juiste kennis, onjuiste implementatie
• onjuiste visie, onjuiste kennis, juiste implementatie
• juiste visie, juiste kennis, onjuiste implementatie
• juiste visie, onjuiste kennis, juiste implementatie
• onjuiste visie, juiste kennis, juiste implementatie

Er is maar één goede combinatie:

• juiste visie, juiste kennis, juiste implementatie

Wat moet er naar mijn idee gebeuren? Het is belangrijk dat scholen steeds kleine stapjes maken om het onderwijs te laten aansluiten op deze tijd, zoals ze dat in het verleden ook steeds hebben gedaan. Daarnaast zou ik het toejuichen wanneer er enkele basisscholen van de grond af aan worden worden opgebouwd door een interdisciplinair team van ervaren en vernieuwingsgerichte mensen met hart voor het onderwijs. Zij dienen een breed gedragen en onderbouwde visie te ontwikkelen en deze vervolgens te implementeren. Die visie dient naar mijn idee betrekking te hebben op de optimale werkwijzen en de daaruit voortvloeiende inrichting van de school. Onderdelen van de implementatie zijn ook de ontwikkeling van moderne leermiddelen. Dat kost uiteraard veel geld dat nu nog niet beschikbaar is. Ik ben van mening dat dat de beste investering is die het Ministerie van Onderwijs kan doen. Want in zulke pilotprojecten kunnen best practices en leermiddelen ontwikkeld waar alle scholen hun voordeel mee kunnen doen. En dat komt uiteindelijk ten goede aan de hele samenleving.

De bovenstaande cartoon is gemaakt door Tom Janssen